Q 8(c). सतां केनापि कार्येण लोकस्याराधनं व्रतम्।
यत् पूरितं हि तातेन माञ्च प्राणांश्व मुञ्चता ॥ उपरि लिखितस्य पद्यानां प्रसङ्गनिर्देशपूर्वकं व्याख्या कार्या।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Theme:
तातस्य व्रतं: लोकाराधनम्
Where in Syllabus:
(Sanskrit Literature)
Explain the following verses with context
Q 8(c). सतां केनापि कार्येण लोकस्याराधनं व्रतम्।
यत् पूरितं हि तातेन माञ्च प्राणांश्व मुञ्चता ॥ उपरि लिखितस्य पद्यानां प्रसङ्गनिर्देशपूर्वकं व्याख्या कार्या।
(UPSC 2025, 15 Marks, 200 Words)
Theme:
तातस्य व्रतं: लोकाराधनम्
Where in Syllabus:
(Sanskrit Literature)
Explain the following verses with context
Introduction
सतां केनापि कार्येण लोकस्याराधनं व्रतम् इत्यस्य पद्यस्य प्रसङ्गे वाल्मीकि रामायणम् महत्त्वपूर्णम्। अत्र रामायणस्य आदर्शः, विशेषतः रामस्य पितृभक्तिः, धर्मनिष्ठा च प्रतिपाद्यते। वाल्मीकि महाकविः रामस्य जीवनं धर्मस्य, सत्यस्य च मूर्तिरूपेण प्रस्तुतवान्। अयं श्लोकः रामस्य तातस्य आज्ञापालनं, लोकहिताय त्यागं च दर्शयति। एषः आदर्शः भारतीयसंस्कृतेः मूल्यम्।
तातस्य व्रतं: लोकाराधनम्
● तातस्य आदर्शः:
"तातेन" इत्यस्य प्रयोगः पितुः आदर्शं सूचयति। तातः स्वप्राणान् त्यक्त्वा लोकस्य आराधनं कृतवान्।
○ उदाहरणं: महात्मा गांधी, येन सत्याग्रहस्य माध्यमेन समाजस्य कल्याणं कृतम्।
● लोकस्य आराधनं:
"लोकस्याराधनं" इत्यस्य अर्थः समाजस्य सेवा वा कल्याणं।
○ उदाहरणं: स्वामी विवेकानन्दः, येन युवानां प्रेरणाय समाजसेवा उपदिष्टा।
● व्रतम्:
"व्रतम्" इत्यस्य अर्थः दृढनिश्चयः वा प्रतिज्ञा।
○ उदाहरणं: मदर टेरेसा, येन निर्धनानां सेवा व्रतम् इव स्वीकृतम्।
● प्राणानां त्यागः:
"प्राणांश्व मुञ्चता" इत्यस्य प्रयोगः त्यागस्य महत्त्वं दर्शयति।
○ उदाहरणं: भगत सिंहः, येन देशस्य स्वतंत्रतायै स्वप्राणानां त्यागः कृतः।
● सतां कार्यं:
"सतां केनापि कार्येण" इत्यस्य अर्थः सत्पुरुषाणां कार्यं।
○ उदाहरणं: रवीन्द्रनाथ ठाकुरः, येन साहित्यस्य माध्यमेन समाजस्य जागरणं कृतम्।
● प्रसङ्गनिर्देशः:
○ एषः श्लोकः त्यागस्य, समाजसेवायाः, आदर्शस्य च महत्त्वं प्रतिपादयति।
○ उदाहरणं: डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलामः, येन विज्ञानस्य माध्यमेन राष्ट्रस्य विकासाय कार्यं कृतम्।
एते सर्वे बिन्दवः दर्शयन्ति यत् समाजस्य कल्याणाय त्यागः, सेवा, आदर्शः च आवश्यकाः।
"तातेन" इत्यस्य प्रयोगः पितुः आदर्शं सूचयति। तातः स्वप्राणान् त्यक्त्वा लोकस्य आराधनं कृतवान्।
○ उदाहरणं: महात्मा गांधी, येन सत्याग्रहस्य माध्यमेन समाजस्य कल्याणं कृतम्।
● लोकस्य आराधनं:
"लोकस्याराधनं" इत्यस्य अर्थः समाजस्य सेवा वा कल्याणं।
○ उदाहरणं: स्वामी विवेकानन्दः, येन युवानां प्रेरणाय समाजसेवा उपदिष्टा।
● व्रतम्:
"व्रतम्" इत्यस्य अर्थः दृढनिश्चयः वा प्रतिज्ञा।
○ उदाहरणं: मदर टेरेसा, येन निर्धनानां सेवा व्रतम् इव स्वीकृतम्।
● प्राणानां त्यागः:
"प्राणांश्व मुञ्चता" इत्यस्य प्रयोगः त्यागस्य महत्त्वं दर्शयति।
○ उदाहरणं: भगत सिंहः, येन देशस्य स्वतंत्रतायै स्वप्राणानां त्यागः कृतः।
● सतां कार्यं:
"सतां केनापि कार्येण" इत्यस्य अर्थः सत्पुरुषाणां कार्यं।
○ उदाहरणं: रवीन्द्रनाथ ठाकुरः, येन साहित्यस्य माध्यमेन समाजस्य जागरणं कृतम्।
● प्रसङ्गनिर्देशः:
○ एषः श्लोकः त्यागस्य, समाजसेवायाः, आदर्शस्य च महत्त्वं प्रतिपादयति।
○ उदाहरणं: डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलामः, येन विज्ञानस्य माध्यमेन राष्ट्रस्य विकासाय कार्यं कृतम्।
एते सर्वे बिन्दवः दर्शयन्ति यत् समाजस्य कल्याणाय त्यागः, सेवा, आदर्शः च आवश्यकाः।
Conclusion
सतां केनापि कार्येण लोकस्याराधनं व्रतम् इत्यस्य पद्यस्य प्रसङ्गे रामायणम् महाकाव्ये रामस्य पितृभक्तिः, धर्मपालनं च प्रमुखं दृश्यते। तातेन दशरथेन यत् व्रतम् प्राणान् मुञ्चता पूरितं, तत् रामेण लोकस्य आराधनाय पुनः पूर्यते। अत्र वाल्मीकि महर्षिः धर्मस्य, कर्तव्यस्य च महत्त्वं प्रतिपादयति। अस्मिन्कालेऽपि धर्मपालनं, समाजसेवा च जीवनस्य सार्थकता इति मार्गः। महात्मा गांधी अपि "धर्मो रक्षति रक्षितः" इति वदति।